श्री गणेशाय नमः ।। श्री सरश्वत्यै नमः ।। श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमः ।।
ॐ यं व्रम्हावरूणेन्द्ररुद्रमरुतस्तुन्वन्ति दिव्यै स्तवै–
र्वेदै साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः ।
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो
यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम : ।।१।।
श्रीमच्चन्दनचर्चितोज्वलवपुः शुक्लाम्बरा मल्लिका–
मालालंकृतकुण्डला प्रविलसन्मुक्तवलीशोभिता ।
सर्वज्ञाननिदानपुस्तकधरा रुद्राक्षमालाकरा
वाग्देवी वनदाम्बुजे वसतु मे त्रैलोक्यमाता चिरम् ।।२।।
मूकं करोति वाचालं पंगुं लंघयते गिरिम् ।
यत्कृपातमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ।।३।।
नमो भगवते तस्मै व्यासायमिततेजसे ।
यस्यप्रसादाद् वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ।।४।।
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।।५।।
साष्टाङ्ग नमनं कृत्वा स्वस्थानीं परमेश्वरीम् ।
कथां सुधोपमां देव्याः श्रुत्वाऽऽभीष्टफलं लभेत् ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।
ॐ अष्टासु च दलेष्वेषु मातृकाष्टस्थितास्तथा ।
खड्गं त्रिशूलं चोध्र्वञ्च वामे च वरमुत्पलम् ।।
चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वालङ्कारभूषिता ।
सुवर्णवद्विकासाभा स्वस्थानी परमेश्वरी ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।
सप्तविंशोेऽध्याय: श्री स्वस्थानीव्रतमाहात्म्यवर्णन
श्री गणेशाय नम : श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नम :
कुमारजी आज्ञा गर्नुहुन्छ । हे ! अगस्त्य मुनि !
तहाँपछि डोलेहरुले चन्द्रवती रानीलाई भने — “हे महारानी ! स्वर्गबाट अप्सराहरु आएर श्री स्वास्थानी परमेश्वरीको व्रत र पूजा गर्न लागेको देख्यौं र तिनीहरुकै संसर्गमा हामीले पनि पूजा गर्ने भयौं , जसले गर्दा आउनमा केही विलम्ब हुन गयो, क्षमा बक्सियोस् । हजूरका निम्ति पनि पनि श्री स्वस्थानी परमेश्वरीको प्रसाद ल्याई दिएका छौ, ग्रहण गरिबक्सियोस्” भनी डोलेहरुले प्रसाद दिए ।
डोलेहरुका कुरा सुनि सकेपछि चन्द्रावतीले रिसले राता–राता आँखा पारेर दाह्रा किट्तै ठूलो आवाज निकाली गर्जंदै भन्न लागिन् —“हे पापी डोलेहरु हो ! मलाई यहाँ थन्क्याएर भोक लागेको निहुँ गरी यतिका बेरसम्म कहाँ गएर के को पूजा गर्न लाग्यौ ? सेवकले गर्ने कर्तव्य यिनै हुन ? त्यो पूजाले तिमीहरुलाई के दिन्छ ? स्वस्थानी भनेकी कुन देवता हो जसको नाम आजसम्म मैले सुनेकी पनि थिइँन । त्यसले के गर्न सक्छे र मलाई तिमीहरुले अटेर ग¥यौ ? आज एक्ली छु अनि वनमा छु र मात्र , नत्र म तिमीहरुलाई नमारी छाड्ने थिइँन ।” यति भनी डोलेका हातबाट उनीहरुले आफ्ना निम्ति ल्याएको प्रसाद खोसी थुःथुः गरी गोडाले कुल्ची फाली दिईन् ।
विचरा ती अनाथ डोलेहरुले रानीको त्यस्तोखाले बेहोरा देखी डराउँदै आँखा भरी आँसु पारी, केही पनि भन्न नसकी श्री स्वस्थानी परमेश्वीलाई मनले सम्झी डोली बोकी आफ्नो बाटो लागे । जाँदा–जाँदै लावण्य देशका निकट पुग्न लागे । त्यहाँ छेवैमा शाली नाम गरेको नदी बग्थिन् । डोली बाकेका डोलेहरुले ती नदीको पुल आधा जसो तरिसकेका मात्र थिए , एक्कासी ठूलो चँदुवा टाँगे जस्तो मेघ उठी मूसलधारे पानी पर्न लाग्यो । साथै हुरी बतास पनि आई नदीको पुल भाँचियो चन्द्रावतीका अगुवा–पछुवा र डोलेसमेत शाली नदीमा झरी मर्दा भए ।
श्री स्वस्थानी परमेश्वरीका पूजाका प्रभावले डोलेहरु भने शिवरुप भई कैलाशमा गएर रहँदा भए । जो मनुष्य स्वस्थानीको व्रत गर्ला, त्यसले त्यस्तै उत्तम गति पाउला । चन्द्रावती चाहीँ नदीका जलभित्र जिवीत अवस्थामा नै रही रहिन् । चन्द्रावती शाली नदीमा झरेका दिनदेखि ती नदीको प्रवाह पनि बन्द भयो । यसरी नदीको बग्ने वेग नै अटल भएर रहेको देखी माझीहरु एक अर्कामा भन्न लागे—“ यो के आश्चर्य हुदैछ ? यो नदीमा कुनै विशाल गोही अथवा नाग आएर पानी छेकी दिएको हो कि यो देशमा कुनै उत्पात हुने कुचेष्ट पो भएको हो कि ? यस्ता अनेक तर्कना गर्दै माझीहरु मिली राजा छेउ आई यो कुरा जाहेर गरौ भनी राजदरबार पुगेर विन्ति गरे —“हे महाराज ! शाली नदी बग्न छाडिन् । यस्तो भएको हामीले अघि देखेका पनि थिएनौ, सुनेका पनि थिएनौ, आजै देख्नु परेको हो । प्रजावस्तला ! यो नयाँ कुरा प¥यो, विचार गरिबक्सियोस् ।”
माझीहरुका कुरा सुनी राजा नवराजले मन्त्रीलाई डाकी माझीहरुबाट सुनेको सारा वृत्तान्त कही हुकुम भयो—“मन्त्री ! तिमी आफै नदी किनारामा गई माझीहरुलाई आदेश गर कि जलभित्र कुनै जन्तु छ कि ? जाल हाली खोजी गर”। राजाको हुकूम अनुसार मन्त्रीले आदेश दिए । माझीहरुले जाल हानी तान्दा कति दिन अघिदेखि नदीका जलभित्र डुबेर रहेकी चन्द्रावती जालमा अल्झिएर आइन् । चिन्न पनि नसकिने,शरीरमा कुष्ठ रोग उब्जिएकी र हात–पाउ छिनेकी, होश चेत केही नभएकी, हीलामा पुरै मुछिएको, कुहिएको रुखको मूढो जस्तो, मानिस हो वा अरु कुनै जन्तु हो थाहा नभएर माझीहरुले नदीका एक किनारामा फ्याँकी फेरि आफै जलभित्र पसी डुबुल्की मार्दै खोज्दै गर्नलागे । यसरी धेरैबेर खोजी गर्दा पनि केही पाउन सकेनन् र हार भई राजासमक्ष सबै कुरा विन्ति चढाए ।
नवराज राजाले यी सबै कुरा सुनिसकेपछि शाली नदीका किनारामा पुगी प्रणाम गरेर “हे गङ्गे ! तपाई किन आफ्नो प्रवाह रोकी स्थिर रहनु भयो ? मबाट जानी–नजानी हुन गएका कुनै अपराध भए क्षमा पाऊँ । म देखि प्रशन्न भै दिनुहोस् ।” भनी हातमा अध्र्य लिई नवरत्न पारो र गाईको दूध र दही सहित अध्र्य दिए । यसरी राजाबाट अध्र्य दिनासाथ शाली नदी सललल बग्न थालिन् । त्यो देखी राजा नवराज पनि हर्ष बढाईं गर्दै लावालस्करका साथ दरबारतिर सवारी भए ।
नदीका एकातिर मूढो जस्तो भएर लडी रहेकी चन्द्रावती भने छिनमा चेष्टा र छिनमा मूर्छा हुने, छिनछिनमा भोक तीर्खाले आकुल व्याकुल हुने जस्ता अनेक बाधा र महाकष्टका साथ रहँदी भईन् । तिनलाई एकदिन भोकले अतिनै बाधा गर्याे र खानेकुरा अरु थोक केही नपाउँदा भोक खप्न नसकी माटो खाउँ भनी हातमा लिइन् तर त्यो मोटो, ढुङ्गो हुन गयो । त्यो ढुङ्गो नै खाऊँ भन्दा हड्डी हुन गयो, हाड नै खाउँ भन्दा खरानी भयो, खरानी नै भएपनि खाउँ भन्दा बतास आई उडाई लगिदियो । तब चन्द्रावतीले आफैलाई धिक्कार्दै मूर्छा परेर लडिन् । नाना प्रकारको दुःख सहिरहिन् ।
उता राजाले आफ्ना राज्यमा आयोजना गरेको वृहद् भोजमा निमन्त्रणा गरिएका मध्ये नवपुरवासी कपिल गोत्री दुई ब्राम्हाण पनि सो भोजमा जान भनी त्यही बाटो हुँदै आएको चन्द्रावतीले देखिन् र —“तपाईहरु को हुनुहुन्छ अनि अहिले कहाँ जान लाग्नुभएको हो ?”भनी सोधिन् । ती ब्राम्हाणले पनि आफू कपिल ब्राम्हाणहरु भएको र लावण्य देशका राजाबाट दिइन लागेका ठूलो भोजको निमन्त्रणमा सामेल हुन जाँदै गरेका कुरा बताए । त्यो कुरा सुनी चन्द्रावतीले भनिन् —“हे ब्राम्हाण देवता हो ! मेरो शरीर र अवस्था देखी हाल्नु भयो, त्यसमाथि पनि निकै दिन हुन लागे, मैले केही पनि खान पाएकी छैन । तपाईंहरु राजाको भोजमा जाँदैहुनुहुँदो रहेछ । म पापिनीका निम्ति पनि केही खाने कुरा मागेर ल्याई दिनु भए तपाईहरुलाई धर्म होला । विरुप अवस्थामा मूढो झैं वगरमा लडिरहेकी चन्द्रावतीका कुरा सुनी ब्राम्हाणले भने —“हे पापिनी ! अहिले हामी यसै हो भन्न सक्तैनौं किन भने राजदरबारको कुरा के हुन्छ कसो हुन्छ के विश्वास ? माग्ने मोका मिलेछ र पाइएछ भने ल्याउँला, भरसक हामी उपाय गर्ने छौ, भर परेर आशामा न पर्खिएस् ” । यति भनी ती ब्राम्हाणहरुले आफ्नो बाटो लिए ।
नवराजका राजदरबारका आँगनमा ठूलो भोज लाग्यो । तोकिएका तिथिमा सबै आमण्त्रित वर्ग, ब्राम्हाणहरु, आशामुखीहरुले परिपूर्ण भोज पाए । राजाले मानमर्यादा अनुसार भोजन गराई ब्राम्हाणहरुलाई दक्षिणा पनि दिए । भोजपछि नवराजको गुण गाउँदै, आशीवार्द दिंदै सबैजना आफ्ना–आफ्ना घरतर्फ जान थाले तर नवपुरबाट आएका दुई भाई कपिल ब्राम्हाण भने बगरमा लडेकी स्त्रीका कुरा सम्झिएर टक्क अडिए । “केही नलिई जाऊँ भने त्यो पापिनी आशामा बाँची रहेकी होली, लिएर जाउँ भने कोसित मागेर लगिदिने ? के भनेर कसरी माग्ने ?” यस्तो विचार गरेर कहिले यता कहिले उता कहिले भोजनशाला र कहिले भोजन गरेका ठाउँतिर जाने र आउने गर्न लागे । कहाँ के हुँदैछ, कसो हुदैछ , को भोको छ, कसले खान पायो, कसले पाएन भनी चारैतिर नजर दिंदै गरेकी राजमाता गोमाले अलिक परबाट ती ब्राम्हाणहरुतिर नियालेर हेरिन् र भण्डारे हो ! ती ब्राम्हाणहरुले खान पाएनन् कि, दक्षिणाबाट सन्तुष्ट भएनन् झट्टै सोधम् ” भनिन् ।
भण्डारेले पनि “हे ब्राम्हाण देवता ! दानपानमा कुनै त्रुटी भयोकि के पर्याे ? राजमाताबाट सोधी बक्स्या छ ।” भनी सोधे । यो सुनी ब्राम्हाणहरु भन्दछन् —“ हे भण्डारेजी ! महाराजका कृपाले हामीले इच्छापूर्वक भोजन गरी तृप्त भएर दक्षिणा पनि प्राप्त गरी सन्तुष्ट भयौं । हामी यहाँ पर्खिएको कारण के भने हामीहरु यता आउँदै गर्दा शाली नदीका तीरमा शरीर भरी कुष्ठी उब्जिएकी, हात–पाउ झरेकी एउटी विरुप स्त्रीले हामीलाई देखेर “ब्राम्हण हो ! तिमीहरु भोजनबाट फर्किदा मेरा खातिर पनि केही खाने पदार्थ ल्याई दिनु, म पाँच दिनकी भोकी छु” भनेकी थिई । हामी फिर्ने बाटो हेरेर त्यो आशा गरिरहेकी होली । त्यो कुरा भन्न नसकेर हामी पर्खिएका हौं । ब्राम्हाणहरुका कुरा सुनी भण्डारेले राजमातालाई भने ।
यो कुरा सुनी “ब्राम्हाणहरु ले जति बोक्न सक्छन् । त्यति खाने कुरा दिएर पठाऊ,”भनी राजमाता गोमाबाट भण्डारेलाई आदेश भयो । आज्ञा पाई भण्डारेहरु खाने पदार्थ लिन भण्डारमा पुग्दा त्यहाँ भएका सारा वस्तु रित्तिएरको देखी आश्चर्य हुदै आएर गोमासित —“हे राजमाता ! भण्डारमा ता केही पनि छैन, अब ब्राम्हाणलाई के दिनु ” भनी विन्ति गरे । भण्डारेका कुरा सुनी गोमा दगुरेर भण्डारमा गएर हेर्दा केही नदेखी “आफूलाई भनी राखेको भाग दिई हाल” भनी आज्ञा गरिन् । भण्डारेले पनि राजमाताका निम्ति भनी ठीक पारेको भोजन लगी कपिल ब्राम्हाणहरुसित — “हे ब्राम्हाण हो ! के ले कुन्नि राजाको सम्पूर्ण भण्डार नै रित्तियो र ठूलो आश्चर्य आईलाग्यो । यो राजमातालाई भनी राखेको भाग चाँही बाँकी रहेको रहेछ र त्यै लिई आएँ, यो नै लगेर त्यो स्त्रीलाई दिनुहोला” भनी सुम्पिदिए । ती दुवै ब्राम्हाणहरु अति शर्मका साथ त्यो खाने कुरा लिई दरबारबाट बाहिरिए । ती ब्राम्हाणहरु निस्कना साथ त्यो राजदरबारभित्र अघि जो–जो जहाँ–जहाँ थियो त्यस्तै गरी फेरि भरिपूर्ण भयो ।
हे अगस्त्य मुनि ! “श्री स्वस्थानी परमेश्वरीको निन्दा गर्नेको पापका प्रभावले त्यत्रो राजभण्डार नै रित्तिन गयो । ती निन्दा गर्ने चन्द्रावतीका दुःख कष्टहरु मैले तिमीलाई सुनाएँ । आउने अध्यायमा उनै श्री स्वस्थानी परमेश्वरीका कृपाले चन्द्रावतीको सारा पाप नाश भई संकट मुक्त भएको कथा पनि सुनाउनेछु ।” भनी कुमारजीबाट आज्ञा भयो ।
इति श्री स्कन्द पुराणे
केदारखण्डे माघ महात्म्ये
कुमार अगस्त्य संवादे
श्री स्वस्थानी परमेश्वरी व्रतकथायां
श्रीस्वस्थानी व्रत माहात्म्य नामं सप्तविंशोऽध्याय ः ।। २७ ।।
श्री स्वस्थानी परमेश्वरीकी जय ! जय !! जय !!!
ॐ उपनयतु मंगलं वः सकलजगन्मङ्गलालय
श्रीमान् दिनकर–किरण निबोधित–नव–
नलिनदलनिभेक्षणः श्रीकृष्णः ।।
काले वर्षन्तु पर्जन्यः पृथिवी शस्यशालिनी ।
देशोऽयं क्षोभरहितो व्राम्हणाः सन्तु निर्भयाः ।।
अपुत्राः पुत्रिणः सन्तु पुत्रिणः सन्तु पौत्रिणः ।
निर्धनाः सधनाः सन्तु जीवन्तु शरदां शतम् ।।
तत्रैव गंगा यमुना च तत्र
गोदावरी सिन्धु सरस्वती च ।
तीर्थानि सर्वाणि वसन्ति तत्र
यत्राच्युतोदारकथाप्रसंग ।।
या कुन्देन्तुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या विणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्यासना ।
या व्रम्हाऽच्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ।।
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुध्यात्मनावाऽऽनुसृतेः स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पये तत् ।।
अनन्य चेतसा भक्त्या श्रुतं यच्च कथामृतम् ।
समर्पयामि तत्सर्वं स्वस्थानीं परमेश्वरीम् ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।
ॐ अष्टासु च दलेष्वेषु मातृकाष्टस्थितास्तथा ।
खड्गं त्रिशूलं चोध्र्वञ्च वामे च वरमुत्पलम् ।।
भतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वालङ्कारभूषिता ।
सुवर्णवद्विकासाभा स्वस्थानी परमेश्वरी ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।
No comments:
Post a Comment